Krótka historia
Choć w Polsce o ruchu Open Access mówi się dopiero od niedawna nie jest to inicjatywa nowa. Pierwsze tytuły wolno dostępnych czasopism zaczęły powstawać pod koniec lat 80-tych, a w 1991 r. powstało pierwsze otwarte repozytorium naukowe arXiv.og, w którym pierwotnie umieszczano preprinty tekstów z zakresu fizyki. W środowisku przedstawicieli nauk ścisłych, przede wszystkim fizyki i dyscyplin powiązanych praktyka autoarchiwizacji była znana od wielu lat. Podobnie w przypadku informatyków i programistów.
Podstawowym impulsem do rozwoju pełnoprawnego ruchu Open Access było powstanie internetu, który zaczął być wykorzystywany jako narzędzie do dystrybucji tekstów naukowych. Równocześnie na rynku czasopism naukowych dokonywały się zmiany, które zaowocowały podwyżkami cen subskrypcji najbardziej znanych czasopism (od 1986 ceny subskrypcji rosną średnio o 8,5% rocznie, przy prawie niezmiennych budżetach bibliotek). To z kolei sprawiło, że wiele bibliotek zmuszonych zostało do rezygnacji z subskrypcji. Tym samym została zaburzona dotychczasowa harmonia między wydawcami i bibliotekarzami, których do tej pory łączyły wspólne interesy i cele. Naukowcy i czytelnicy bibliotek zostali zaś pozbawieni dostępu do źródeł wiedzy i wyników badań finansowancych w olbrzymiej większości z funduszy publicznych.
W 1994 Stevan Harnad w internetowym apelu wezwał autorów publikacji naukowych nieprzeznaczonych do celów komercyjnych o archiwizowanie ich w interetowych archiwach. Apel zwany również „Subversive Proposal“ stał się impulsem do burzliwej dyskusji, która zaoowocowała powstaniem w 1997 r. otwartego repozytorium Cogprints a także oprogramowania do tworzenia otwartych instytucjonalnych repozytoriów GNU Eprints.
Jedną z najbardziej aktywnych grup, która zaczęła poszukiwać alternatywy dla niewydajnego systemu wydawniczego byli bibliotekarze. W 1997 stowarzyszenie The Association of Research Libraries (ARL) powołało do życia Scholarly Publishing and Acaemic Resource Coalition (SPARC) – stowarzyszenie bibliotek i organizacji majacych za zadanie opracowywać alternatywne modele dystrybucji tekstów naukowych.
Pod koniec lat 90-tych powstały pierwsze otwarte czasopisma medyczne - The Journal of Medical Internet Research oraz E-biomed a w 2000 roku zaczął działać BioMed Central, pierwsze wydawnictwo nastawione na zysk wydające literaturę OA.
Krokiem milowym w rozwoju ruchu był „List Otwarty do Wydawców Naukowych“ wystosowany w 2001 roku i podpisany przez 34000 naukowców z całego świata, którzy nawoływali do utworzenia publicznej biblioteki internetowej, w której znalazłyby się publikacje z zakresu medycyny i nauk ścisłych. Sygnatariusze zobowiązali się również nie publikować i nie recenzować artykułów dla czasopism odrzucających model open access. W ten sposób powstała Public Library of Science, początkowo organizacja lobbująca na rzecz OA, która przekształciła się w jednego z najpotężniejszych wydawców literatury naukowej rywalizujących z największymi wydawcami komercyjnymi.
Początek XXI wieku to szczytowy moment zainteresowania ideami Open Access. W 2001 roku Open Society Institute zorganizował konferencję Budapest Open Access Initiative, która przyczyniła się do skonsolidowania środowiska naukowego i zaispirowała dalsze działania na rzecz promocji Open Access. Inicjatywa BOAI ma na celu wspieranie otwartych czasopism i repozytoriów. Dwa lata później w Berlinie z inicjatywy Max Planc Society odbyła się konferencja, na której ogłoszono Berlin Declaration on Open Access to Knowledge in the Sciences and Humanities. W tym samym roku wystosowano również Bethesda Statement on Open Access Publishing, a założenia Open Access zostały wpisane do Deklaracji Zasad i Planu Działania Światowego Szczytu Społeczeństwa Informacyjnego.
Ustalenia końcowe trzech wymienionych wyżej konferencji dają podstawę do sformułowania następującej definicji Open Access:
Dostęp do literatury Open Access musi być bezpłatny dla wszystkich użytkowników, którzy mają dostęp do internetu. Wszystkie zastosowania służące celom naukowym, czyli czytanie, zapisywanie na dysku komputera, kopiowanie, dystrybuowanie, drukowanie, przeszukiwanie i linkowanie, jest dozwolone. Jedynym ograniczeniem narzuconym na użytkownika jest konieczność zachowania integralności pracy, czyli nieingerowanie w treść tekstu oraz poprawne cytowanie i określenie autorstwa pracy.
Cele Open Access zostały również dostrzeżone przez Komisję Europejską, która zaleca, aby publikacje będące rezultatem badań finansowanych przez Komisję były obligatoryjnie dostępne w otwartych archiwach po upływie określonego czasu.
Coraz więcej instytucji finansujących badania na całym świecie nakłada na naukowców obowiązek publikowania artykułów na zasadach Open Access. Taką politykę przyjęły m.in. kanadyjskie Institutes of Health Research (CIHR), zbliżone stanowisko mają amerykańskie National Institutes of Health.
Ruch Open Access poświęca dużo uwagi działaniu na rzecz otwierania dostępu do publikacji będących rezultatem badań finansowanych ze środków publicznych. Wymiernym sukcesem jest podpisanie przez ponad 30 państw deklaracji OECD Declaration on Access to Research Data From Public Funding. Powstają również oddolne grupy nacisku, takie jak amerykańskie The Alliance for Taxpayer Access in the US, które lobbują na rzecz zmiany ustawodawstwa, tak aby obywatele nie byli pozbawieni dostępu do informacji.
Open Access otrzymuje wsparcie ze strony pokrewnych przedsięwzięć dążących do otwierania dostępu do zasobów wiedzy, takich jak Creative Commons, czy szerszej ruch Wolnej Kultury. Licencje Creative Commons oferujące autorom elastyczne licencje na zasadach “pewne prawa zastrzeżone” są jednym z najczęściej używanych narzędzi wspomagających publikacje Open Access.
Dodatkowym impulsem dla ruchu Open Access są inicjatywy takie jak np. Google Book Search, które choć zwiększają ilość zasobów dostępnych dla czytelników z całego świata, czynią to mając na uwadze własny zysk komercyjny.
Środowisko wydawców nie pozostaje obojętne na próby reformowania wadliwego systemu publikacji czasopism naukowych i aktywnie lobbuje na rzecz marginalizowania ruchu Open Access. Niedawno powstała organizacja The Partnership for Research Integrity in Science and Medicine (PRISM), która twierdzi, że Open Access zagraża procesowi recenzji a publikacje OA są niskiej jakości.
