Formy OA
Publikacje Open Access docierają do czytelników przede wszystkim poprzez czasopisma oraz archiwa i repozytoria.
Czasopisma Open Access publikują artykuły recenzowane (peer-reviewed) i starają się utrzymać wysoki poziom publikacji. Prawa autorskie do tekstów zazwyczaj przysługują nadal autorom.
Istnieją czasopisma nie nastawione na dochód, jak i takie, które czerpią zyski ze swojej działalności. Peter Suber porównuje model funkcjonowania czasopism OA do stacji telewizyjnych i radiowych - koszty produkcji i emisji są ponoszone przez instytucje, którym zależy na rozprzestrzenianiu danych treści. Dzięki temu odbiorca końcowy może korzystać z przekazu za darmo.
Nie ma jednego modelu finansowania czasopism OA. Część z nich otrzymuje dotacje od instytucji naukowych, inne pobierają opłaty od autorów za publikowane teksty, jeszcze inne stosują modele mieszane, np. pobierają opłaty tylko od autorów nie związanych z instytucją wydającą czasopismo. Głównym źródłem zysków dla ponad połowy tytułów są reklamy oraz usługi dodatkowe .
Model pobierania opłat od autorów nie oznacza obciążania indywidualnych jednostek. Koszt publikacji jest zazwyczaj włączony do kosztów procesu badawczego, które finasuje instytucja fundująca grant badawczy.
Stopień otwartości czasopism naukowych nie jest jednakowy. Te, które udostępniają wszystkie materiały w otwartym dostępie bez opóźnienia to czasopisma należą do tzw. grupy złotej. Czasopisma z grupy zielonej pozwalają autorom na archiwizację postprintów, peridyki z grupy jasnozielonej nie oponują przeciw archiwizacji. W szarej grupie znajdują się tytuły, które w ogóle nie dopuszczają żadnej formy otwartego dostępu.
Otwarte archiwa i repozytoria gromadzą i udostępniają treści. Ich podstawową funkcją jest zapewnienie narzędzi i przestrzeni dyskowej do przechowywania tekstów. W repozytoriach i archiwach mogą się znaleźć zarówno teksty niepublikowane i nierecenzowane (preprinty) jak i publikacje, które przeszły proces recenzji i zostały zaakceptowane do druku (postprinty).
Archiwa, w przeciwieństwie do czasopism, nie mają własnych recenzentów i nie finansują procesu peer-review. Mimo to, większość tekstów umieszczanych w cyfrowych repozytoriach to dokumenty recenzowane, które spełniają ostre kryteria jakości. Wynika to z faktu, ze czasopisma w znacznej większości nie sprzeciwiają się umieszczaniu przez autorów preprintów w archiwach.
Archiwa zlokalizowane są zazwyczaj przy ośrodkach akademickich lub instytucjach badawczych. Istnieją również liczne repozytoria tematyczne, poświęcone określonej dyscyplinie naukowej. Koszty funkcjonowania repozytoriów są marginalne w porównaniu do kosztów wydawania czasopism. Stworzenie nowego repozytorium nie wymaga również pisania specjalistycznego oprogramowania, ponieważ dostępne są gotowe programy typu open source. Archiwa powinny być zgodne z protokołem pobierania metadanych opracowanym przez Open Archives Initiative (OAI), który pozwala na uniwersalne przeszukiwanie zasobów.
Literatura Open Access jest dostępna za darmo. Nie oznacza to jednak, że proces tworzenia i publikacji tekstów nie generuje kosztów. Aby możliwe było utrzymanie darmowego dostępu, konieczne jest poszukiwanie nowych modeli finansowania cyfrowych publikacji naukowych i repozytoriów.
Poniżej przedstawiamy różnorodne formy udostępniania treści w wolnym dostępie, które wykorzystują różne formy finansowania. Tabelka pochodzi z książki The Access Principle: The Case for Open Access to Research and Scholarship (Willinsky, J. 2006, MIT, s. 211).
| Forma | Model ekonomiczny | Przykład |
| Strona domowa | Departament uniwerstytetu prowadzi strony domowe indywidualnych pracowników naukowych, na których umieszczają oni swoje prace naukowe, w otwartym dostępie. | http://www.econ.ucsb.edu/~tedb/ |
| Archiwum e-printów | Instytucja naukowa buduje i utrzymuje funkcjonowanie repozytorium, w którym autorzy samodzielnie umieszczają własne teksty. | arXiv.org |
| Autor ponosi koszt publikacji | Opłaty ze strony autorów pokrywają koszty udostępnienia czasopisma w internecie. | BioMed Central |
| Subsydiowane | Otwarty dostęp do czasopisma jest możliwy dzięki dofinansowaniu od zewnętrznej instytucji. | First Monday |
| Model podwójny | Zyski płynące z subskrypcji wersji papierowej finansują również dostęp online o wersji open access. | Journal of Postgraduate Medicine |
| Dostęp z opóźnieniem | Opłaty subskrypcjyjne są pobierane za wydanie drukowane oraz natychmiastowy dostęp do wersji cyfrowej. Dostęp open access do artykułów jest otwierany z opóźnieniem (np. sześcio lub dwunastomiesiecznym). | New England Journal of Medicine |
| Częściowy | Tylko mała część artykułów z danego wydania jest wolnodostępna i służy celom marketingowym. Dostęp do pozostałych artykułów posiadają tylko subskrybenci. | Lancet |
| Dla wybranych | Open access jest oferowany studentom i naukowcom w krajach rozwijających się jako forma wspierania ich rozwoju. Ta forma jest ograniczona i ściśle kontrolowana. | HINARI |
| Indeksy | Dostęp jest otwarty jedynie do informacji bibliograficznej i abstraktów. Oferują go agendy rządowe lub wydawcy (dla celów marketingowych), którzy pobierają opłaty za pełne teksty. | ScienceDirect |
| Współdzielony | Instytucje członkowskie (biblioteki, towarzystwa naukowe) wspólnie składają się na rzecz utrzymywania czasopism open access i narzędzi umożliwiających publikowanie zasobów. | German Academic Publishers |
