Co to jest Open Access?

 

“Tradycja naukowa wraz z nowymi technologiami umożliwiają stworzenie dobra wspólnego w postaci elektronicznych publikacji recenzowanych czasopism oraz zapewnienie całkowicie darmowego i nieograniczonego dostępu do tego dobra”

Inicjatywa Budapesztańska (2001)

Open Access to po prostu wolny dostęp. Wolny i nieograniczony dostęp do cyfrowych publikacji naukowych, przede wszystkim artykułów z czasopism naukowych, ale również innych prac naukowych takich jak materiały pokonferencyjne, prace dyplomowe czy raporty z badań.

Ruch Open Access narodził się wraz z rozwojem internetu, który umożliwił swobodne rozprzestrzenianie tekstów naukowych i stał się znakomitym narzędziem usprawniającym pracę naukowców na całym świecie.

Działania zwolenników Open Access to również odpowiedź na wzrost cen subskrypcji czasopism naukowych, co sprawia, że coraz więcej bibliotek rezygnuje z abonamentów i coraz większa liczba naukowców i czytelników bibliotek nie ma dostępu do czasopism. W rezultacie, w dobie rewolucji informacyjnej możliwość dotarcia do najistotniejszych źródeł wiedzy zostaje ograniczona. Jest to sprzeczne ze stojącymi u podstaw procesu naukowego założeniami o dzieleniu się wynikami badań i budowaniu wspólnych zasobów wiedzy służących całej ludzkości.

A zatem, Open Access to:

  • darmowy i nieograniczony dostęp przez internet do cyfrowych wersji nie tylko recenzowanych publikacji naukowych (preprintów postprintów), ale i rezultatów badań;
  • brak ograniczeń licencyjnych do wykorzystywania tekstów do celów naukowych, takich jak badania czy nauczanie.

Open Access nie jest alternatywną drogą publikowania, formą auto-publikacji ani sposobem na obejście procesu recenzowania.

Podstawą prawną modelu Open Access są otwarte (wolne) licencje, które formalizują szersze spektrum zastosowań prac będących w wolnym dostępie. Często wyorzystywane są w tym celu licencje Creative Commons, ale instytucje tworzą również własne umowy z autorami. Zgoda posiadacza praw autorskich do utworu lub przejście utworu do domeny publicznej to niezbędny warunek otwarcia dostępu do publikacji. Dzięki wykorzystaniu otwartych licencji autorzy mogą szczegółowo określić możliwe formy wykorzystania publikacji.

Sposoby realzacji celów ruchu Open Access:

  • autorzy udostępniają swoje artykuły w formie e-printów w cyfrowych archiwach (np. arXiv lub PubMed Central). E-printy mogą mieć formę tekstów recenzowanych (postprinty) lub nierecenzowanych wersji przed wydrukiem (preprinty);
  • autorzy publikują teksty w czasopismach działających na zasadach Open Access;
  • autorzy umieszczają artykuły na własnej bądź instytucjonalnej stronie internetowej.

Co zyskujemy dzięki Open Access?

  • otwarte repozytoria i czasopisma umożliwiające upowszechnienie wyników badań naukowych na szeroką skalę;
  • dostęp do wyników badań, które jako podatnicy sami finansujemy;
  • naukowcy publikujący swoje prace zyskują większą rozpoznawalność i cytowalność oraz pełniejszy dostęp do materiałów naukowych - a to oznacza POSTĘP;
  • wspomagamy państwa rozwijające się, których naukowcy dzięki OA  mogą korzystać z materiałów, do których w innym wypadku nie mieliby w ogóle dostępu.

Ruch Open Access rozwija się bardzo prężnie o czym świadczą poniższe dane:

  • istnieje ponad 5000 czasopism OA;
  • ok. 10-15% wszystkich recenzowanych rocznie artykułów ukazuje się w formie Open Access;
  • ponad 80% naukowców wyraża chęć wykorzystywania modelu OA, o ile będą mieli do tego narzędzia;
  • w przypadku ponad 93% tytułów recenzowanych czasopism wydawcy zezwalają na publikowanie preprintów w repozytoriach instytucjonalnych;
  • publikowanie w czasopismach OA przekłada się często na wzrost cytowań (od 35% w przypadku biologii do 250% w przypadku fizyki).